
Bonsefye twalikwata uko twafuma. Twalikwata ifikolwe. Uko twafuma kwaliba ululimi nangu icitundu balanda. Kwaliba intambi ne fibelesho, ifisuma ne fibi. Ubu e buntu bwesu.
Natulandeko pa busuma bwa kwishiba intambi (ifintu ifilenga umuntu akula umuntu wine-wine) sha fikolwe ishisuma ne fibelesho.
**Intambi **fiikomo fya mu buumi ifyo abakale balekoonka pakuti abantu baleikala mu mutende, belaikala mu cimfulumfulu, kabili baletunguluka mu bwikashi. Shaleafwa abantu ukwikala bwino, ukulaumfwana na abantu banabo, ukuceefyako amasanso ne mfwa, elyo na ukubafwa mu fintu ifingi. Ni mu ntambi abantu baleishibila ifyakupeelana umucinshi, abo bafwile ukuupana nabo, ifyo balingile ukutaluka ne fya kwangala.
Ku numa, intambi shalefika ku baice ukufuma ku bakalamba. Abakalamba balepishisha ifi fyebo ukupitila mu kulandafye ilyo bali pa nsaka, pa lwendo, nangu fye ilyo bali pa kulya. Pakuti umo eshibe ntambi ne fishilano, alingile ukumfwila na ukunakila abakalamba. Ici calelenga umwaice ukulasangwa apali abakalamba.
Pa kulanda, abakalamba balebomfya insoselo, amapinda, imilumbe, ne nshimi. Kanshi pakuti umo eluke ifyalelandwa, aalingile ukwishiba bwino ululimi balelandilamo. Teekuti umuntu eluke ifyo balemweba nga ca kuti teshibe icitundu abalemweba balebomfya. Kanshi ululimi nangu icitundu icilandwa uko umo aafuma calicindeme nga fintu fye ca cindama ileelo.
Apo pali ileelo takwaba insaka, yalya maano abakalamba balebomfya kabili ayo baleesha ku babakonkelepo ukupitila mu kulanda, kuti twayasanga kwi? Apo nomba kwalisa ukulemba na ukubelenga, kuti twasangafye yalya maano mu fitabo fya mu lulimi lwesu.
Kuli abamwene ukuti abantu abamilangwe, abalesungila ifyebo ifingi na malyashi ya kale ku mutwe baile baleceepa, calicindeme ukuti ifyo baishibe filelembwa.
Luliminshi balingile ukubomfya?
Bamo, pa kumona ukuti ifitundu fyabo tafisambilishiwa mu masukulu, bamona kwati tafyacindama. Ku ca kumwenako, Icibiisa, Iciunga, Icilala, Icaushi, Icina-ng’umbo, Iciswaka, Icina-Chishinga, na fimbi tafisambilishiwa mu masukulu. Bonse abalanda ishi ndimi, basambilila Icibemba. Ne fitabo ifingi filembwa mu Cibemba. Kanshi bamo kuti bamona ukuti nalimo Icibemba calicilapo ukucindama ukucila ifi fitundu. Mukwai, teefyo caaba.
Mulandunshi nalandila ifyo?
Ukusala kwa Cibemba ne fitundu fimbi 6 pa ndimi sha cikaaya ukuti efyo balesambilisha mu masukulu pa mbali ya Cingeleshi, kwali kuutontonkanya kwa buteeko, panuma ya kupoka ubuntungwa, ukwakuti indimi ishapalana shilebomfya ululimi lumo, ulo mu Cisungu baletiila, ‘Regional Language.” E mulandu wine mu masukulu basambilishisha fye Icilozi, Icinyanja (Chewa), Icitonga, Cikaonde, Icibemba, Icilunda, ne Ciluvale. Kanshi nangu caba ifi, tacipilibula ukuti indimi ishi shimbi teekuti shilembwe, tashacindama, nangu shaliceepako ubucindami pasho babomfya ukusambilishishamo. Nicofye kuli ishi ncende, abantu abeengi kuti baumfwa ululimi basalile ukusambilishishamo, kabili ululanda icintubwingi (Lingua Franca).
Mulandunshi ululimi lwenu lwacindamina nangu tabasambilisha ku sukulu?
Katusalepofye imilandu ikalamba itatu:
-
Lwa cifyalilwa – Elo tumfwa ukutulafye pa kufyalwa. Elubomfiwa mu lupwa lwesu lonse. Kanshi elulimi lwikatanya ulupwa. Ku ca kumwenakofye, bushe mumfwa shani nga mwatandala kuli balupwa lwenu uko bashaishiba ukulanda ululimi lwenu na imwe tamwishibe ukulanda ululimi lwa uko baikala? Ndemona mulomfwa kwati namuluba.
-
Ukubalilapo ukwishiba ululimi lwesu kulalenga ca twangukila ukusambilila indimi shimbi. Moneni ukuti nangu mulebelenga icitabo mu lulimi lumbi, itontonkanyo lyenu libalilapo ukupilibwila ifyo mulebelenga mu citundu cenu.
-
Cilanguka ukumfwikisha na ukupisha intambi ku nkulo ilekonkapo ukubomfya ululimi lwa cifyalilwa. Amashiwi ya fintu fimo yabafye mu lulimi lwenu kabili kuti abantu benu baumfwikishafye ubupilibulo nga mulebomfya ulo lulimi. Kanshi nga mulefwaya abakamukonkapo bakeshibe intambi ishisuma isho mwakuliilemo, bafwile baishiba ululimi lwacifyalilwa.
Apo ifitabo fya ndimi sha cikaaya fifwaya ukupisha intambi sha cifyalilwa ku baana-kukula, mulesanga ukuti ne mitwe ya fitabo ilingi ibomfya amapinda ya cikaaya ne nsoselo. Ni pakuti bafunde abaana na ukwibukisha abakalamba ifyo ifintu fyalecitwa kale nefyo bashilingile ukucita.
Kanshi kuti twalengulula ubufi bwaseeka kabili ubwalufya abeengi ubwakuti ukwishiba Icingeleshi kulalenga bamo baaba aba pa muulu. Icingeleshi luulimifye ulwasalilwe pakuti apo ifitundu fyesu fyaba ifingi kabili ifyapusana, katulelubomfya ukumfwaninamo nga abantu aba mu caalo cimo, ciikaba nga pa Babele ya mu Cipingo apo indimi shalefulunganya imilimo.
Moneni ifyo abatusambilishe pa bucindami bwa masambililo balandapo na ukucita pa ndimi shacifyalilwa:
-
UNESCO – baalimika ubushiku bwa February 21 cila mwaka ukuba buushiku bwa kusefya indimi sha cifyalilwa. (Mother Language Day)
-
Baalimika imyaka 10 ukufuma mu 2022 ukufika mu 2032 ukuba iciputulwa ca myaka ikumi ica ndimi sha cifyalilwa mu fyalo fyonse (International Decade of Indigenous Languages)
-
UNITED NATIONS - baalibika mu lupapulo lwa Universal Declaration of Human Rights, 1948, Article, 2, 4; ukuti ni nsambu ya muntu onse pano isamba lya caalo ukubomfya ululimi lwa cifyalilwa.
-
ILO Convention 169 (1989) Article 28* *abaana bonse bafwile ukulasambilishiwa ku masukulu pa myaka ya kubalilapo 4 mu lulimi lwacifyalilwa, nangu ululimi ulo abekashi ba kuli iyo ncende basala ukuti emo balebafundila.
Ibukisheni, intambi shalicindama. Kale bacitomfwa tabafulile ngefyo tulemona ileelo, ni ico abantu baalicindike intambi. Umwana nangu engasambilila shani amasomo ya ku masukulu, teekuti acile abafyashi amaano ya cifyalilwa. Pantu “Umukulu apusa akabwe, akeebo tapusa.”
Ifitabo tulelemba mu lulimi lwa Cibemba (Regional Language) pakuti tatulofeshe ifitundu fyesu, intambi ne fishilano ifisuma efyo mulemona pali Website yesu. Nga teekuti mukwate inshita ya kulemba, umulimo wenu ufwile ukuba wa kubelenga na ukusambilisha abaana-kukula ukubelenga ululimi lwabo.
NB: Nindo? Emukutiila, Ninshi? Mu Cibiisa, Cilala, Ciunga, etc!
Comments
0 so far
No comments have been posted yet.
Leave a comment
Your comment will appear on the article after you submit it.

Featured title
Isembe Talitwa
An adventure-packed Cibemba thriller for ages 13 and above, prescribed for Zambia's Ordinary Level Literature in Cibemba examinations from 2028 to 2030.
