ULUTO MU CISWANGO BOOK- Chapter 1

ULUTO MU CISWANGO EXTRACT - Chapter 1

---

Akisoni Kalongatwebo alolesha uko umwishikulu aleingila ku mwinshi nga pushi, uwabula ukulisha inshindo. Acenselefye imicene na ameeno yanoono ayafitulukila, ayashalila mu mbali. Mwi tanda mufiitile na fititi ku mfifi, ico inkuni shishaumisha tashileyakisha, bunda bwa ntumba ya cuushi. Shokoto amuletela umulaalilo wa tuute yaocewa ne mbalala sha salulwa pa musele.

Ni nshita ya cungulo, mu lusuba lwa 1959, mu mushi mwa Ntakashi, uwaba pakati na nkati ka caalo ca mfumu Chiunda Ponde, ku Bubiisa. Akison muukote, uyo inshiku na amatontonkanyo fyasha imisakalala; ekeele tondolo eeka pa kasaaka ku mbali ya mulilo, lwa ku mwinshi, mupeepi na amaingwe. Nalimo aletontonkanya pa buumi bwakwe ubusheleko. Abeengi tabaishiba nga kwalibapo ne nshita amwentula, pantu ilingi ekala shilili nga cibulu.

Ku numa yakwe, umutondo wa meenshi uwatobaika ku milomo, nawikala pa matafwali yabili mu koona. Ulukombo luli pa muulu wa mbale ya amaluba mukati iyaseluka kabili iyatulaika mu mbali, iyo akupika pa mutondo.

Ubusanshi bwakwe ubwa mpanda shine apo bayansa imyalo, impimbili ne mpasa iyasopoloka buli ku kuso. Utwakufwala twakwe tumo uto asailapo ubushiku ngo musao, atufungenye mu bulangeti bwe laangi lya mutuntula. Insaamu shimbi akobeke ku mwando wacilinganya ing’anda mu muulu, ukutiinya ukuliiwa ku bubenshi.

Ifi efipe fyonse akwata pano caalo ukusansha pa mwana umwanakashi Melise, na abeshikulu babili, Shokoto na Elioti.

Umushishi wa mfwi uwasalangana kabili uwa nkuku umumwenesha ngo wapena. Ikooti ilyakashika ilyafina afwala pa muulu wa ‘Mukame,’ ekuti sweeta yaleepa umukoshi, lilekumbakumbafye panshi kwati cipyango.

Shokoto Munshishinga, umulumendo wa myaka ikumi limo na iine, uyo shikulu wakwe aishiba ku tumingalato twa kumufinsha, maka-maka nga baleliila pamo umwafiita, amuposha musamwe-musamwe ati:

“Waikala shaani we mukoloci cino cungulo?” Aapitila na lwa ku kuso, aikala nga filya lubali lwe shiko. Elyo amweba ukuti:

“Bamaayo batiila tapali fyakulya fiine-fiine, boceelefye tukalundwe utu pakuti tulye.” Abiika ne cipe pa mbali, balaiisha na shikulu wakwe. Akaceena ka fyakufwala fya kwa wishikulu, ifyo aafwala mupeepi na umweshi ukwabula ukucinja, kaleumfwika kwati pali isabi ilyauma ku kasuba.

“Ni fino fiine mune, ubwaleelo bwapita… Ifyo fiine batupeele fiingi twalatuuka, ‘Akaceepa ka kufwala.’ Kabili efyo bakwete,” efyo ayasuka, alefifiitila pa kumona apo bamubiikila umusele wa fyakulya.

Limo-limo icungulo ngefi, Kalongatwebo aatemwa ukulisha iseese lyakwe, na ukwimba utunyimbo utumwibukisha ku bulumendo. Leelo ekeelefye, pantu mu bwina-mupalamano muli umwaume uufwile ku bulwele bwa cifuba ca ntanda-bwanga. Umushi onse mwacibafye tondolo, beele ku kuloosha.

Ico aasanguka icite ku bukote, ewacishalamofye eeka umukalamba mu mushi, pamo na utwana tunoono, ukufikila icungulo ilyo bamo babwelako. Uyu waliba muulandu umo uwakumwambilapo mu mushi. Abeengi batiila buukanami bwalenga ukuti elafika ukuli ukuloosha, kabili buuloshi bwalenga ukukaana mona pa fitumbi.

Awe umwishikulu alamushimikilako ati:

“Kuli abantu abeengi saana ku cililo, bashikulu. Nabafumine ku mishi ya kutali naabafika ukwisa mu kuloosha… Elyo, kuli ifyakulya nshatala mona!”

Ico kaaba akalandikisha ukupala banyina, wishikulu apooselefye amaano uko kalepuputwa ku cuushi, uku alelolesha apo kamubiikiile ifyakulya; aleshibashiba na ameenso yashimwenesha. Naafumya ne numa yaongama ku kwikalisha, kwati taleumfwa. Alekuntakunta imito iileululukila kwi toloshi lyakwe ilyafiita, ilyasapuka ukufika mu makufi; lilenga na amoolu yaabutuluka aya mikofu yaleshala panse.

Ka Shokoto kaapala bawishi ukufundumana, akeepi, pa meenso apakosa kwati bakalamba, umoona uutali na utumilomo utwafimfimana. Kasambilila mu Standard 2, kabili kalalemba na ukubelenga Icibemba bwino saana, kwati abafyashi bakwe teeBabiisa.

Kalitemwa saana ukwiisha na wishikulu, limo-limo na ukumwafwa utumilimo pamo nga ukumucapilako utwakufwala, ukupyanga mwi tanda na ukumubeya imfwi nga shacilamo ukumoneka ishampombo. Limo-limo kaleesa mu kusendama na umu mwiine.

Nomba pa mulandu wa kuti wishikulu tasendama nga muli ulubuuto, elyo nako kaatemwa ukusoma nga muli koloboyi, ilingi kaya mu kusendama ku muputule wakwe kuli banyina; pakuti cila umo elaikala pa nsansa sha munankwe.

Na cimbi, kalomfwa umwenso ifi abantu mu mushi batunganya wishikulu; batiila alaya mu kulowa ubushiku. Kanshi umwishikulu alatwishika ukuti nga kasendama mwa shikulu wakwe, nalimo wishikulu alanyongolokamo, kashala keeka.

Wishikulu nao pa kwasuka atiilafye:

“Eco imfwa yawamina, we mwishikulu wandi. Ala imfwa iisuma,* teepa* buune iciine ciine!” efyo wishikulu alanda bunang’ani-bunang’ani. Uku alemungunya imbalala, apunamina na lubali lumbi ukutiina icuushi.

“Awe na imwe shikulu, imfwa aiwama abantu nga tabaloosha. Nga mwalolesha ifyo abantu baba na ubulanda, kuti mwalanda ati imfwa iisuma?” efyaipusha Shokoto, uku alepuuta pa mulilo. Imito ilebolulukila na mu mitwe.

“Nangu mwaya ku cililo ca ba Ndimaneka kulya, mulesanga abantu bonse balifye nkumba-bulili. Mu mushi umwakaba, mutaleele na tondolo. Teekuti mutemwe icaalo ukuba ifi, bashikulu?” efyo alanda misuula-misuula, ukutontonkanya ukuti shikulu maano ya buloshi alebomfya.

…Balubutuka akasuba ukuwa.

Wishikulu atala asekafye na ukuikumuna ukuti:

“Ifyo walanda, efyo abeengi bamona imfwa.  Bamonamofye ububi bweka-bweka.” Kalongatwebo amokolako tuute, atunkila ku lubali lwashalilako ameeno ya kushetelako yalya beeta baana-booya, alemungunya.

“Ilingi liine abantu abeengi bamona ubusuma na ububi bwa fintu ku kumoneka kwa pa muulu; kwati baletamba inkowa ne ng’wena. Nga walolekesha, inkowa shalibuuta amasako, shilamoneka bwino saana. Lelo umubili mukati waaba na fititi. Nomba, nga wamona ukukankala kwa ng’wena, teekuti wishibe ukuti yaaba ne nama yanunkila panshi ya mapumba na amaamba yakalabana filya.”

Abala atesemuna, amate yasakaanamo imbalala fyasabukila umwishikulu uko eekeele; alemona uko alaipukuta bukali-bukali. Atontonkanya pafyo engashinina umwishikulu ukuti nangu bamutunganya wa kaele, lelo amaano yambi atontonkanya ukuti amulekefye, akeshiba ifishinka ku ntanshi. Elyo akonkanyapofye ati:

“Imfwa yaabafye nge fintu fimbi. Mwaliba ubusuma, na ububi.” Atesemuna na kabili, akulila ifimina fya nsunko, uku fimbi alekumwina kwi kooti.

“Abeengi baishibafye ububi bwa mfwa… Nkakulondolwela pa busuma bwa mfwa, nga kuti watemwa ukwishiba… Intanshi ukayesangwa ku kushiika Ndimaneka, kabili ulesangwa pa cililo mpaka abantu bonse bakasalangane. Ukalekutikisha na ukulolekesha fyonse ifikabapo.”

Shokoto aikala tondolo panoono. Aletontonkanya ukuti, awe bashikulu teeba tuntulu. Bushe kwalibala akubapo umuntu uwatiila imfwa iisuma? Bushe kanshi umuntu nga akotesha na amaano yalaceepa mwa? Bushe nga abantu balyumfwile ifyo balelanda, teekuti batiilefye ciine cayeba ukuti ewipaya abantu muno mushi? Nalimo na Ndimaneka wiine ewipeye? Awe cena ici cipapusho naumfwa. Nalimo eco icaalo conse baashininkishisha ati ni nkomi. Takwabapo uwalandile ifi baasosa! Awe nalimo shikulu, ciiswango. Kuti muleeti mwalisunga umuntu, kanshi alolelafye inshita ya kumucita akantu!

Wishikulu na o aba kwati aibukishafye pa kulanda ukutiila:

“Nga taulefwaya ukulaba ifyo nkakweba, ukeese na kalembelo na umwakulemba. Nalimo nga nakweba, ilyo ukakula, tawakalemona imfwa nge cinjelengwe ca kukufulunganya. Pantu ninjishiba ukuti ulemona kwati nalifulungana pakuti ndekweba ukuti imfwa iisuma.”

Kalongatwebo apona na mu lwalali! Imishipa mu mpumi yakwe ilemoneka na umo ipombene kwati bapishishemo umwando; kwati teebushiku! Inkanda ya muminwe yalyaluka na ukukosa kwati mukupo wa nama-nkulu, uwauma. Neco aali umufiishi, mukwai ku bashili balupwa teepa kumukankamba!

“Mailo, bashikulu, nkesa na umwakulemba,” efyayasuka Shokoto kutumfya-kutumfya. “Ca ciine, nacilatontonkanya ati nalimo namufulunganafye, pantu nshatala umfwa umuntu aletasha imfwa.”

Wishikulu aselela mupeepi na umulilo, abuula ne ntekwe akuntamo tufwaka alafikina na mu myona. Elyo atiila:

“Ilyo nkakukolobondelamo, ukeshiba umwalola insoselo iitila, ‘Umukulu apusa akabwe, akeebo tapusa…’  Teekuti wishibe ifikulu ifingi nga tauleipusha. Batiila, ‘Ulubilo bashipusha bakulu, balubutuka akasuba ukuwa.’ Tukalanda mailo… mune, leka ngololokeko, naikalisha muno.” Aima, alafungulula na ubulangeti pakuti asendame.

“Ciisuma shikulu, sendamenipo.”

Shokoto afuma, asha amwisalilako na akaciibi pa kuya ku mwabo.