UMO TWENDA - UKWISHIBA ABEENA-LUNGA 2

Nga fintu twalandile, inyendo shesu sha pa meenshi. Takwaba lukungu nakalya! Ukucimfya icipuki nako kwangalapofye! Bushe kuti mwatemwa amangalo ya pa meenshi pamo nga ‘Amansukaano,’ (Regatta)? Kuti mwafwaya ukuloba isabi pa kulesha icitendwe? Bushe mulefwaya ukutamba, ‘Ubukamo,’ ekutiila ifikunka fya nama-mpanga, ifyuni fya misango-misango, nangu ukumfwa ku nyimbo sha Kaleela, mwa? Iseni muimwene ifyo Leesa Mukulu aatebeta abeena-Lunga!

Imyendele teebwafya mukwai. Pali leelo kuti mwabomfya ubwato bwa koobafye na amaboko ubwa cimuti (dug-out canoe), kuti mwabomfya utumaato twa kulikwako bamashini (Speed or engine boats), nangu kuti mwabomfya amabooti ayo baleobafye ku maboko. Cilifye kufyo itumba lyenu lifinine. Kuti mwaendela pamo ne cintubwingi nangu kuti mwasonkelafye bamutwala na abo muli nabo. Ni cimo ciine na filya twenda na bampumpumpu, babasi nangu ama taxi ku milundu. Mukwai lumo lwine, lwa muye lungu, icaalo baliwamya!

Nalimo kuti mwayashima paka-paka (helicopter), nayo kuti ya muleeta. Kanshi imyendele yena tayayafya nakalya. Tatulakwata icibansa ca ndeke shikalamba mu Lunga pali nomba mukwai, kwena cikesa mu kuya kwa nshiku. Isubilofye lilatukoselesha!

Ilyo muleenda pa meenshi, mukalapita mu mitanda ya balondo mpakafye ukufika ku cishi muleya. Iyi mitanda inshita shimo balaipanga apashaba umulundu apo basansafye, ekuti ukupangafye ukubomfya icaani na amatipa mpaka mukwai pakosa na ndi, balaikalapo na ukwikala. Lelo iingi ipangwa pa fyulu na utumilundu, nangu mu mbali ya milonga iyaimbwa na fimashini.

Ponse pa tumilundu nangu ni pa meenshi apo bapanga umushi wa imitanda ya bantu abeengi, ninshi palikwata ne shina. Ne milonga iine na amasapa umo mukapita yalikwata amashina, nga filya fiinefye caba na ku misebo ne mpanga. Aya mashina yonse yalikwata ubupilibulo. Kuti lyaba liishina lya cikolwe, amanshoko, nangu ilyashi lya kale ilyalengele ukuti benikepo ilyo ishina.

Ku kulangililafye umo tulelosha: Icishi cimo ukwikala abalondo mu calo ca mfumu Bwalya Mponda baciita ukuti pali Mwantetenga. Ilyashi lyakale lilondolola ifyo umuntu alelanda ilyo inkalamo yalemufwenyafwenya ninshi acili mu tulo. Ena aishibe ukuti ni mulamu wakwe aleemucenya musamwe-musamwe ukuti aleseka. Elyo aleti: "Mulamu na imwe lekeni ukuntetenga. Awe mulamu mwantetenga." Uluceelo ninshi inkalamo naiya elyo abaishibe balamweba ati ni nkalamo yalemufwenafwena, teebukwe bwakwe. Ukufuma lilya line pali cilya cishi bainikepo ishina lya kuti ni pali “Mwantetenga.”

Kanshi nga mukalaipusha ifishi fimo nangu incende shimo apekala abantu, mukasambililapo ifingi ukufumafye ku mashina. Tukalanda pa mashina yesu ku ntanshi, ndesubila mu kasambililako fimo nga mwaishiba.

Imitundu ya bantu iya pusana-pusana bapokelela abantu mu nshila shalekanalekana. Bambi tabafunkana mu minwe kano uo beshibe, bambi nabo babalilapo ukupeela umweni ameenshi ya kunwa ilyo tabalamuposha, elyo bambi nabo balabwekeshabwekeshapo ukufunkana iminwe.

Ku Lunga kwena baposha umutende wa mashiwifye elyo no kuposha mu minwe ukwabula ubwafya. Kanofye nga muleposha imfumu nangu abapongoshi. Pa kuposha abeeni batiila: “Mutende mukwai, mwapolenipo mukwai, mutende mwane, nangu mwaiseni mukwai.” Limo kuti batiilafye: “Bali shani mukwai?” Aya mashiwi babomfya ku muntu umo nga balemupeela umucinshi nangu ku bantu abeengi. Nga batiila “Bali shani mukwai,” ninshi balepilibula abakalamba, bashimucindikwa nangu ukucila pa muntu umo.

Limo-limo Abaunga balabilikishafye umutende nga muliko akatalamukila ilyo mulekumana na bambi. Balaposha uuli onse, uo beshibe nangu tabamwishibe, cikulu muuntu munabo.

Cimbi ico mwingatemwa ca kuti Abaunga balacita, ico beta ‘Ukulubusha,’ pa cili conse ico umuntu alecita. Nga elyo mwaisa, batiila "Mwaiseni." Nga mulelya kuti batiila, "Mwaliileni". Nga mulelwala, "Mwaculeni.” Nga muleloosha, “Mwaloosheni nangu Mwaculeni." Ukwenda, "Mwatandaleni.” Ukwisha, “Mwaisheni." Ku sukulu, "Mwasambilileni." Ukulima, "Mwalimeni." Ukuteba inkuni,"Mwateebeni,' Ukufwaya umunani, "Bambeeni nangu Mwapalukeni.” Fimbi kuti mwailukafye ku mashiwi balebomfya pamo nga: “Mwashalileni. Mwatangileni. Mwapepeni. Mwacindeni. Mwaimbeni. “Icibweshi,” nga elyo mwafuma kuntu mwaile ku milimo nangu ku kutandala. Ala fingi, balaposha pali fyonsefye!

Ilingi line, balatoota mu mapi (indupi) nangu ukufunkana iminwe pa kuposha. Abo bashifunkana nabo iminwe bapongoshi abo baupila, abaupa nangu ukupwa ku baana, elyo ne mfumu. Aba beena balafukama panshi na ukutoota patali-patali ukulanga umucinshi.

Abapongoshi beena kuti limbi twatibilafye (ukusonkama) nangu ukufukama tacili mulandu. Kuno tacaseeka ukukumbatana no kutomona umweni pa kuposhanya, nga filya fiseekele mu ma tauni.

Ku mfumu sha Lunga limo balalamba panshi pa kulanga ukuiceefya no kupeela umucinshi walinga ubufumu. Abaunga balicindikisha imfumu shabo. Kanofye imfumu iine nga yatambika ukuboko elyo mwingafunkana nayo iminwe. Ninshi yasuminisha. Nalimo kuti ya mulesha ukukaana kunkula panshi nga ilefwaya. Lelo mufwilefye ukufukama pa kuposha imfumu na ukutoota. Ndemona ico teeceeni na kuntu mufumine muno Zambia.

Ilingi line kuti bamwipusha pa lwa mutende wa kuntu mufumine lilya linefye balemuposha. Nalimo kuti bamwipusha ifi: “Kuli shani uko bafuma? Bashako shani ku caalo?” nangu batiila: “Kwa mutende uko bafumine?” Ifi ninshi balefwayafye beshibe nga bonse abantu uko mufumine bali umutende, nelyo nga kuli amalwele nangu amalilo, teemulandu nangu tabamwishibe. Pa numa ya ifi elyo baalamipusha fimbi ifya pali mwebene pamo nga uko mwafuma, ishina lyenu, na tumbi.

Nga mwatuusha, nalimo kuti bamipusha na pa lwa mukowa (totem) wenu. Ico bacitila ifi nico nga mwalondolola bwangu umukowa wenu kuti baamilangilila bwangu abantu benu mu mushi.

Abaunga baishiba ukuti nangu tatwikala pamo, konse ukwaba abantu, limo kuti kwaliba aba mukowa wabo, filya batiila “Ukwikala paale-paale kwalekenye imishishi amashina.”

Imishi ya pangwa ukulingana ne mikowa. Mwine mushi ilingi line entungulushi ya lupwa lwa uyo mukowa. Ebatungulula umushi kabili emeenso ya mfumu. Bambi aba mikowa imbi abaisa upwa nangu ukuupila pa mushi nabo bene balaba ulubali lwa lupwa, nangu ca kuti nabo bene balikwata imishi yabo apo ulupwa lwabo lwaikala. Tuli na ukulondololapo pa mikowa ku ntanshi.

Kanshi mu mushi umo limbi kuti mwasuka mwasangwa na uwa mu mukowa wenu. Nga balupwa lwenu basangwa cilacilapo ukuwama, pantu mukamona kwati mulifye ku mwenu. Cimbi, kuti mwasangamo ka cisotwe nga muli baume kamikubula umutima, pantu kuno kwaliba abakashana bayemba abasamba aya mu milonga, kanshi yangu ni ka nkashi yenu, ka mu mukowa wenu, mwacita ishiku!

Nga tamwishibeko umuntu nangu umo mu mushi, elyo tamukwete na lwakulipila ku ng’anda ya beeni, mwikasakamikwa, mukasungwa apo pene mukafikila ukwabula ubwafya. Cikulufye mwaishibisha ba Mwine-mushi. Utu, e tumo-tumo pafyo tusengela abeeni besu.

Twapeleela pano pali leelo. Mwikapuswako ku lubali lukonkelepo umo tukasopolola pa lwa mashina yesu ayaibeela.