UMO TWENDA - UKWISHIBA ABEENA-LUNGA 5

UBUFUMU NE NTAMBI

Takuli uwingalanda pa ntambi sha mutundu wa bantu ukwabula ukulanda pa bufumu bwa uyo mutundu. Ni pakuti imfumu eba solwe-solwe, ku kusungilila na ukucingilila intambi. Kabili ebamona ukuti intambi ne fibelesho fyaliko kale ifisuma tafipwile, pantu umutundu wabula ulutambi untu wabola.

Nalimo kuti mwatemwa ukubalilapo ukwishiba uko Abaunga bafuma pakuti bekale kuno ne lyashi lya kale pali aba bantu. Mukwai mukashiteko icitabo cilembelwe nomba line ico imfumu Nsamba ya tendeka ukusalanganya kulya kwine ku Lunga. Uto bashilemo, nalimo imfumu shimbi shikalundapo. Pali uyu mulandu nshikwetepo nsambu na ubwishibilo, mukayumfwila ukufuma ku mfumu ishiine.

Pano twalamwishibishakofye panoono pa lwa mfumu sheesu,ifyo ubufumu bwa Baunga bwatantinkwa pakuti nga mwafika mu cishi cimo mwaishiba ubufumu bwa iyo mpanga, mwaishiba ne fishili fya kucita, epali mwaisanga muli ‘Mwamoneni.”

Twakwata imfumu ikalamba* Senior Chief Kalimankonde*, elyo ne mfumu shimbi shitatu,* Kasoma Lunga, Nsamba na Bwalya Mponda.* Twalikwata ne mfumu shinoono ishiteeka pa fishi ifinoono (Sub-Chiefs) isho tulelondolola ku ntanshi.

Shonse imfumu sha kuno Lunga shafuma ku mukowa umo uwa Abeena-Ng’oma. Ekuti shonse imfumu pano Lunga Beena-Ng'oma, luupwa lumo lwine. Namisokako ukukaana landa pa mfumu imo kuli imbi, pantu bonse miinwe ya cisansa cimo, nga wacenapo umo ninshi wakalifya umubili onse! Batiila, “Mutuka-mfumu, tatuka imo.”

Ifishi fyesu fyaba na ukutungululwa ifi: Mu calo ca ba Senior Chief Kalima Nkonde, emo mukasanga ifishi ifi: Isenga, Bucinda, Musumba na Mung’omba. Pa Mung’omba epateeka imfumu inoono (Sub-Chief) Milambo, elyo pa Isenga pateeka mfumu inoono (Sub-Chief) Mweshi.

Mu caalo ca mfumu Kasoma Lunga mwaba: Lunga, Chibulu na Chisale. Pa Chisale mukasangapo imfumu inoono (Sub-Chief) Kambala.

Mu calo ca mfumu Nsamba mwena mwaba: Mutwamina, Kabulu, Nsalushi, Matongo elyo na Mandwe. Apa pena tapaaba imfumu inoono nga mu fishi fya mfumu shimbi shitatu.

Mwa Bwalya Mponda mwaba: Ncheta, Mbo ya Lubambe, Chibambo elyo na Chafye. Pa Chafye pateeka imfumu inoono (Sub-Chief) Ponga.

Ifi efyo ubufumu bwesu bwatantikwa pa Lunga. Ndesubila nshilabilepo nangu imo. Nga nalaba, kuti mwe Baunga mwalungika, ala nakuliile ku Bubiisa. Kanshi tumo kuti twapusumuka.

Intambi na ifyakucita nga mwafika kwisano:

Kwisano nangu ku Cipango (ku ng’anda ya mfumu) ilingi line kulasangwa abapyungila imfumu abeengi. Bambi ni ba ciloolo elyo bambi babomfi ba buteeko abacingilila na ukutumika imfumu.

Tatuya ku cipango apo tulefwaila iyoo, kwati uleya ku ma ofeshi ya kwa Kansela (Councilor). Ilingi line tuleshibisha ba kapaso wa mfumu ukuti tulefwaya ukuya tandala kwisano, twalondolola na umulandu tuleila mu kumwena imfumu. Nga batusuminisha elyo tukayako pa nshita batupeele. Ala kwisano teeku calici ukwakuti tacili mulandu nangu ncelwe Leesa talopola fikoti, iyoo.

Nga twafika kwisano twasanga ne mfumu eko ili, tulakunkula, ukufukama, ukutoota na ukwikala pa nshi. Ifyo fiinefye Phiri wesu, ni pa mushili, pa mucanga. Nga tabanshilepo akaseesa (akabutanda kalukwa), ninshi mukwai nangu ufwele nsuti ni mu lufukutu, ukukunta ni lintu waima washingama! Tatufunkana iminwe nangu ukuya kumbatila imfumu pa kuposhanya awe! Nangu mwali ifibusa ilyo talaba imfumu, ifyo fya kale! Imfumu ni mfumu. Uushili mfumu teemfumu, muusha!

Kano imfumu nga ya kupeela apakwikala, tatwikala pa mupando apali imfumu. Kabili takwaba kululubala ngo mulemu pa mutwe wa mfumu iyoo, waiminina wapisha na mwi tumba pantu ulelanda akacingeleshi, ninshi watuka imfumu! Ukayaisanga ku “Mulima-Cipuba,” ukashe waliminako imfumu umupunga wa mwikulo kwi bala ililima bampulamafunde!

Nga emuku wa kubalilapo ukuya mona imfumu, tatuya iminwe nkutwa, ekutiila ukwabula nangu kaamo akakupeela imfumu.

Tulasendapo akali buce, ekuti kanoono ako upekenye ukulingana na umucinshi obe, kabili umo ukwatiile, aka kufumbatika imfumu ilyo tatulatuba umulandu twendeele. Bamo batiila, “Icisula-kanwa.” Akali konse akengalanga ukuti naucindika imfumu kalitashiwa. Pa kupeela imfumu tulafukama, kabili ilingi line tupeela baciloolo nangu umubomfi ewabapokelako. Tatupeela imfumu ku minwe, kano nga ilifye yeka ukwabula bakapyunga.

Nga mwasanga imfumu yesu ili na basano ukucila pali umo, mwikapapa, mukaye muleshimika icaalo conse ukwabula ukwipusha. Ni pa mulandu wakuti imfumu shilapokelela abeeni abeengi nganshi ica kuti limo umusano umo teekuti akwanishe ukubasakamana. Cimbi naco ni filya batiila “Ubufumu busheta ameenshi!”

Kanshi imfumu shesu kuti shakwata abasano abeengi ukulingana na ukufwaya kwabo. Cili ku mfumu iine kabili intambi shesu shalisuminisha ifi. Tulacindikisha bonsefye abasano ba mfumu. Lelo kwaliba Na-mfumu mukalamba pali bonse uo ne caalo conse cashintililamo. Uyu, Mukolo, enyinefwe uo abakalamba limo bengabutukilako ukuti apande imfumu amaano pa milandu imo-imo. Apa napo mukwai ndi na umwakupeleela! Ifyo tusala imfumu shesu:

Kuno Lunga imfumu tupyanika ukulingana ne cifyalilwa. Uwingapyana imfumu mwipwa, umwaice, nangu umukalamba wa mfumu iifwile, teemwana iyoo nge fyo caba kumbi. Kuno tukonka ifyo baakonkana mu kufyalwa kwabo, tabashita bufumu ne cuma nakalya! Bafwile ukufuma mwi fumo limo nangu icikolwe cimo mu mukowa wa banyina.

Nangu ca kuti mu lupwa lwa bufumu kuti mwasangwa abalingile ukuba imfumu abeengi, fwe bekala-caalo nifwe tusala uwa kwikala pa cipuna ukufuma muli lulya lupwa. Tukonka imibeele yakwe isuma na ukwishiba intambi shesu. Nga umuntu taaba na cikuuku, nelyo alibipa umutima, nangu engafyalilwa mu lupwa lwa bufumu tasalwa iyoo. Kanshi imfumu ifwile ukuba iya mutembo, filya batiila: “Butembele ndo buliile.”

Kanshi imfumu muufyashi wa caalo pantu bonse tulasuminishako ilyo aleisa pa bufumu ukuti nalinga ukuteeka. Eco kubeela ukusefya na ukwanga pa kubiika imfumu pa cipuna ca bufumu! Kuti mwamona kanshi ico imfumu shipeelelwa umucinshi uukalamba nganshi. Shalicetekelwa ku bekala-caalo bonse!

Imfumu eisala nangu ukusumisha abalingile ukuba ba Mwine-mushi aba kuyafwa ukuteeka icalo. Cila mushi walikwata Mwine-mushi. Iyi ntungulushi ya mushi afwile ukuba umukalamba uwaishiba ifingi pa bantu bekala mu mushi wakwe. Mwine-mushi afwile ukuba uwacindikwa mu lupwa lwakwe pantu e waba ameenso ya mfumu. Mukwai nga mwafika kuno, tulacindika saana ishi ntungulushi mu mishi yesu.

Bamwine-mushi balapanda ne mfumu amaano pa fyo imishi yabo ne caalo cilekabila. Balapingula ne milandu iinono iya mushi wabo iyo bamona ukuti teeti bafishe ku mfumu. Ebamona ukuti umushi ulesungwa uwa busaka kabili bonse mu mushi wabo balekonka amafunde ya caalo. Balabomba ne milimo na imbi iingi.

Kwaliba ne ntungulushi sha ntambi isho mushingeshiba nga mwafika ku mwesu, pantu tashalumbuka iyoo, lelo ishacindama nganshi. Kwaba abo batiila ba ‘Kapepa,’ abamona ukuti intambi sha caalo shilesungwa, abacindikwa saana na ku mfumu. Ku ba Biisa batiila, “Chipupila nangu ‘Kapupa.” Aba nangu mwabakumanya tamwakabeshibe nakalya. Kanofye abakaaya ebengabeshiba. Babomba umulimo uo nshingalondolola, kuti twatiilafye eba shushushu (intelligence) ba ntambi sha cifyalilwa! Pantu mwalishiba ifyalo tafiteekwafye ukwabula inkaama. Epo napeleela pali uyo mulandu.

Ngefyo bonse mwaishiba, pali ino nshita kwaliba na abeminishi ba buteeko konse kuntu mukaya. Aba nabo ni bashimucindikwa ababombela pamo ne sha mfumu pamo ne ntungulushi sha ntambi abengamwafwa mufyo mulekabila.

Ifi efyo ubutungulushi bwa Lunga bwatantikwa ukulingana ne ntambi. Fyafula, lekeni tukalande pafyo mwingenekela ukulya nga mwafika ku Lunga.