Back to blog
Blog

Mwe banandi, ala ifintu fimo nangu tapasoswa, kuti mwalenga na Chibulu auma imbila.

Kunda Londa

Reflections on language, schools, culture, and the work that surrounds fiction in Cibemba.

Ilyashi lya kwa Shi-Lukuta ciipesha maano! Atiila aliiceefya. Emulandu aipeelela ishina lya kuti ni Shi-Lukuta, abanakwe batiila ni bashi-mapepo. Ninjishiba abanku bakwe balanjimina nge minang’u ukuti wanshi, umubomfi wa Mfumu ulesonsomba?

Iyoo, mukwai mwine ailengele, pantu ‘Ukuleya isembe, kuutangalala.’

Namumwene aleisa alepempenuka ngo lunteunteu ukulola kuli Rosa twaninine, ico yali mupeepi na ukwima. Awe napoopoka na mu nsuti ya mutuntula, iyaceepa ku moolu, iyapapatila ku mubili kwati nalokwa; ishati ilyayaka ilya ku Congo, ilya mambalawila, nalifumina ku nse ku numa, ne nkolo iikulu nge cisansa ca kwa Kolyati. Apuminepo ne ndyato iyasolomoka ku ntanshi kwati ni nshingwa, nafungila ne citabo mu pulasitiki iya katapa ku minwe.

Twalefuma mu musumba umo, twaleeya mu musumba wa mupeepi, ku kalale. Cilya bonse baingila, icimpungili cakulwila apakwikala muli basi capwa, aisalulubala pa mwinshi ngo muti wa mulemu, afwempa na ukufwempa. Namona uko balakwesana intungu pa mwinshi na Zakeyo, kalipilisha, uwapenta umushishi mwi langi lya mfwi.

Awe namutekekenya acita na umo acitila, mukwai motoka yatendeka ukusela panoono-panoono. Ico nshaliile mwikulo pa kufuma pa ng’anda, nashitile kalundwe wa kukokota pa citesheni, nati nalaminawilapo ka Mojo, kuusuka waisala pa cipunda, icaalo cafika apatali. Kabili batiila, ‘Ako uliile ni ntimbwa nako,’ elyo kabili abati ‘Beshiba uko wafuma, ukoleeya tabeshibako.’

Mu mutima nati twapusuka kuli aba basulwishi bamupatikisha abashinga bamotoka. Kuti uleyasuka uuleshitisha inshindano, umbi afiika ati umuti wa cifine, umbi ati imishipi apa na makalasi ya kubelengela, umubiye ati ifyakulishishako amafoni, etc.! Kuti amatwi upekwilefye, uku ninshi Rosa nayo ilekankansha.Caba kwati luutambi pa fitesheni.

Awe namona uko Shi-Lukuta afumya akatambala ka khaki, alapukuta ilibe ku meenso na mu mukoshi. Uko cili aishile alebutauka pakuti acilikishe motoka tailaima, pantu alepemeseka.

Naumfwa Zakeyo abuluma mwi shiwi ilikulu ukuti, ‘Ku ntanshi!’

Awe naipampantila limo nati paalalwa, kamfumishe limo ulwabeene, kuti nalimo nalupona. Awe nafumbata na akalupiya kakwe ku kuso, ndelolela atiile, “Apo faza.”

Naikeele pa cipuna ca pakati, nalimo icalenga bune ukufuma pa ntanshi. Mu mulongo wa fipuna naikeele, mwali bana-maayo batatu, na ine ku kuso ku mpela.

Awe Zakeyo abamo mu mulimo wakwe. Kwaba na: “Mulempeelako isha ma cenji, aya ma Andeleti mulempeela muleya mu kulolela cenji yenu nga twafika.” Calemoneka kwati mwafulilefye abakwete ama Andeleti, K100.00 (Umwanda umo.)

Awe bonse twasonka, namona Zakeyo aikatililafye icifumfuta ca ndalama, uku aletenaukila kwati aleshana ku ciunda ca motoka, kanshi muulandu wa filindi. Awe alebalululapo lumo filya, alepeelapo bamo amacenji. Cilya apoka kuli bonse, ukufumyakofye Shi-Lukuta uwali acili nakobama ku mupindo wa pa muulu wa mwinshi, Zakeyo aikalako na pa mwinshi, alosha inuma mu kati, alolenkana ne ciibi. Ndemona aalileka ukumfwa ulukungu ku mukoshi palya ekala. Taleumfwika ne cifine nakalya.

Ine naaba na mukubwasaula kalundwe wandi, teemulandu na ukununka kwa kachushi kalefuma kuli motoka .

Awe naumfwafye ishiwi ilyakoma nge lya kakashana akaice aliti:

“Banjeleleko mukwai ukubapumfyanya. Nine Shi-Lukuta ukufuma ku cilonganino ca Umweo Ni Mu Kutwi…Banjashimeko amatwi tulandeko iceebo ca kwa Leesa... Aleluya!”

Awe naumfwa abampendwafye bayasuka abati, “Ameeni!”

Naumfwa umwina-mfumu abwekeshapo na yambi ama “Aleluya!” Camoneka ubwingi tabaleyasuka, nabasendwa ne fyabo.

Na ine ndifye muli kokoto bane na kalundwe wandi, mu kanwa muli na bwasu, bwasu, bwasu. Ico naikeele na bana-maayo ngefyo nandile, awe nalolesha na kunse pa kawindo akaiswikefye panoono, pakuti nilaumfwa insoni ukushebula mu cintubwingi.

Awe ndetamba uko ifikuulwa filebwelela ku numa ilyo motoka ileya ku ntanshi. Abantu nabo mukwai kuti aba balecita ifi balya balecita ifyo beshibe kunse kulya. Umukashana twaikeele nakwe mupeepi nao enamiinefye pali Samusangi wakwe, nakobeka na utwakumfwilako mu matwi; umushishi uponeene na pa matwi. Uko cili aletamba utwa muli Tik-Tok, pantu naleeti nga nabwesha icinso, namona alemwentulafye eka.

Pa ntanshi shikulu bantu nao alecimfyanya na injini ukupakaala pali foni wakwe. Aleshimikila lupwa ifyo aashile apwisha impasase shaimine ku malilo kuntu aafumine.

Yangu mukwai, kanshi Shi-Lukuta akabumupashi nakasokokamo. Afulilwe kale nge nyense, ico abantu tabamuposeleko maano. Cilya basi yalundako umusenselo mu musebo ukalamba, Shi-Lukuta asansukila pakati pa kuti abeengi baleumfwa fintu alelanda. Akontamako, aeba bonse ukuti apepe ilyo talatendeka kushimikila ilandwe. Namutekanya ashimya icilimba apo aalelisha inyimbo sha Mulungu ukufuma mu nkuta shalekanalekana.

Awe umunensu apona mwi pepo, ishiwi ilyaluma, ilya maka nganshi, kwati nalimo Leesa tomfwikisha. Intanshi apepela ulwendo, panuma ukushukisha bonse kuntu baleeya:

“Napepela luno lwendo ukuba ne paalo lyenu mwe Leesa. Nabiika namutekenya na kafwa wakwe mu maboko yenu ukuti kwiba nangu ciimo icabusanso icilingile ukuponena ino motoka. Amaka ya fimwandanshi nayakaka mwi shina lya kwa Yesu. Lekeeni abaana benu bafike ku shamyabo ukwabula ubusanso ubuli bonse… Ameeni”

Awe apa peena Ameeni aumfwika ku beengi. Ndemona ifi fiine efyo balefwaya ukumfwa.

Twali pakati ka bamotoka abeengi uku no ku, mu misebo yonse ibili iitwaala ku ntunga imo. Bambi baalebutukisha, bambi baleenda buuce-buuce. Kwi shilya lya musebo nako kwaba imisebo ibili ukulola uko twalefuma. Twakonkene ne cimbayambaya cilya cisenda imilando, na abalumendo batongemepofye nga bakolwe. Ico motoka twalimo tayaleendesha saana ku mulandu no bukokole, twaleendelafye pa numa ya ici cimbayambaya calepuuta icushi cafiita fititi, panoono-panoono kwati tuleeya mu kushiika ku manda. Twapusukakofye ilyo cakunkulukila mu mbali caiminina. Kuti nga ciletotoma, ukubiikapo ne ciunda ca motoka wesu na yaletupita, ishiwi lya kwa kashimika wesu lileumfwikafye akashiminishi kwati alebilikishisha bushilya bwa mumana.

“Aleluya!” efyo Shi-Lukuta apunda. Bamo mwi bumba bayasuka, “Ameeni.”

“Umfweni mwe bantu mwebe. Ifi ifya mu caalo teeleelo fyaisa. Na kukale eko fyali. Abeengi nimona ukuti ilyo ndelanda iceebo, mulifye pa mafoni, mulelya, elyo bambi mulelandafye amalyashi. Tamufwile kulaba ukuti nangu mwingaba na foni wa mutengo shaani, uyo iPhone takakupusushe. Nangu uwame, umeke, teiwe weka umusuma. Mu Sodomu na Gomora emo baali abaali ciipi-ciipi no kupwililika, imbeeka ukukucila, shalyonawilwe. Nangu usambilile shaani, uleitakisha ukulanda utufingeleshi, kuli Leesa uli wafye.” Efyo kalapashi aletushimaula.

Nasuka napoosako amaano ilyo akonkanyapo ukuti:

“Bambi apo mwikeele, mulelyafye mweka. Tamwishibe abo mwikeele nabo nga bali ne nsala. Nangu kubaposha tamubaposeshe. Aleeni posheni abali mupeepi. Greet your neighbour, Aleluya!”

Awe nafumya ameenso kunse nati ukuba nalimo nine aleshimaula ici ndekokota tuute. Nomba mu mutima nalanguluka nati uyu mwana-mayadi twikeele nankwe pano nangu ningamutambika kalundwe nalimo teekuti asumemo. Nomba kantale mwipushe apo nshilapwa, nga aipusha ico nshacimupelela pa kubala ndelondolola nati teebuliili ni nsoni.

Cilya nalolesha umukashana, namutinisha, pantu taleumfwa aali nasendwa pali foni wakwe, nati:

“Kashimika aleeti nakutana ifyakulya, tuute uyu lyako.”

“No, thanks!” efyo cikashana ayasuka, ainamina na pali foni kabili.

Nati ne webele! Uyu mulumendo, teepaapa ambweneshamofye!

Awe kwati pali icanjeba ati lolesha ku numa. Napilibukila ku numa, mukwai namonafye kanshi teine neeka nalelya. Ku numa yandi kwali abaalelya inkoko na ma cipisi filya beeta Hungry Lion. Uko cili luupwa, pantu baali nga abalume na abakashi elyo no mwana.

Namona uyu wine walelya uwacilumendofye ifi uwapamfuka, alibeya no lukuusu, uko alelolesha Shi-Lukuta bukali-bukali, uku nasakatila na akabokoshi ka kashikila aka fyakulya apalengwa no mutwe wa nkalamo.

Bambi nabo banakulu-bantu lubali ifi balelya imbalala shaipikwa na abo baikeele nabo, balesekafye.

“Shi-Lukuta ebele, “Nangu baasambi bakwa Yesu na ba Kasesema, balebasuula ku bantu pantu tabalemoneka abacindami. Nangu tamuncindike, nshilesakamana, pantu ninjshiba ni Leesa euntumine, ifyo ndelanda fyena muleumfwa. Nangu mwingalanga kwati tamulekutika, ninjishiba muletesha.”

Shikulu ulya natiile aali pa foni lilya twaleima asuka ayasuka ati:

“Kabili balabala waeba abantu ico ulelandapo. Nomba kuulandafye, nga abantu kuti bakwata shaani ubuseko mu co ulebeeba, ba Pastor? Uleeti uleshimika ifya kwa Leesa, tawiswilepo icipingo no kubelenga, uleshimaulafye abantu. Bushe wishibe kuntu bafumine nga baleele ne nsala pakuti ubakanye ukulya kwati bali mu ng’anda ya mulungu?” Ashingulusha na bwino akasote ka shingulu umo baasomeka ne sako lya cuuni.

Awe mu maano nati uyu shikulu endubulwila wesu fwe bacilasheta. Ni mu kanwa nkokwele, lilya ilumba lyali ku numa yandi nalyo lyaba kwati lyapeelwa inkosho, lyayasuka:

“Ba Pastor muno teemu calici mu mwenu pakuti mutukanye ukulya. Elyo tapali uutwebele ukuti mwalaaba amapepo liileeni limo, nga twacishiba ifyakucita. Kuukaanacindika bambi uko icakuti kuti wasanga abantu pa lwendo ati mwilya kano mpwishe ukulanda. Bushe namulanda inshita mulepwisha? Imwe kuulandafye, abalefwaya ukumfwa…”

Mukwai talaisha ne shiwi cilumendo, twaumfwafye pooo! Fupu-fupu-fupu! kwe-kwe-kwe-kweee! Ne ceena ca mupila cakumanafye umo twaikeele. Abeengi twatulumuka, ukucishamo abanensu abaleshipula. Liitaela lya ku numa lyalepuka. Awe basi yatendeka ukusuntila ku lubali naikaliile. Bwangu-bwangu namutekenya akonesesha na motoka ku mbali ya musebo, eko aimika. Bonse twatendeka no kulongoloka umo-umo ukufumina kunse, twalaimininafye manengwa-manengwa.

Natwishe iceefu bane pano pene. Kuti twafufya imilimo.

Isembe Talitwa book cover

Featured title

Isembe Talitwa

A Cibemba thriller for ages 13 and above, approved and recommended for teaching and learning Literature in Cibemba in Zambian schools.