NAKULU ASANGA ICAALO CALISENAMA

UMO TWENDA: NAKULU ASANGA ICAALO CALISENAMA

Ninjikala ndekuntakunta insaamu sha salaula mu lubansa, mu cungulo; ninshi kuli amafwela, ne nkoko shalapalama umwinshi. Namona taxi iyakokoboka, iya bulu, iyabulapo nambala ku ntanshi, yaiminina nga filya pa ntanshi yandi. Mu mutima nati nalimo banwi banandi baisa mu kunsenda pakuti twaya kookolokako, twanashako ku mukoshi ngefyo ciba lyonse mu nshiku sha mwikalwe.

Awe namona tamuli  uulefuma bwangu. Naendelelako ukuti mone abaisa. Cilya nalolesha mu kati,  namona ni maama, alekakamuka nga shimweshimwe, nafilwa ukwima bwangu. Amoolu nayekata , nafilwa ukuti anyanganye afume. Awe namwikatilila ku kuboko, namukula, afuma. Elyo nalafumya utufulukutu twa tufyola nabiika ngefi, panuma namwingisha mu ng’anda, elyo naisa tukonkela.

Awe twacipamamo, twalasekaseka, namona ukuti aumfwa bwino ifi ansanga, ico tanjibukishe ukuti akesa tandala. Naeba uwakumukafisha amakabe atemwisha ilyo ifyakulya fimbi tafilapekanishiwa. Bonse baisa muposha, batemwa ukumumona apo afikile mu bukoloci, pantu bomfwafye nga ndeshimika ukuti nakasauka.

Mukwai bamupa ameenshi aaya samba, bamupekanishisha ne mipembu. Anjita ukuti nje mwafwe ukulya pantu teekuti afipwishe fyafula nganshi. Ilyo tulelya ne lyashi tulelyashika, namona ukuti afyumfwa bwino pantu aalya, kwena aafikapo. Ico anakile, twamulanga ukwa kusendama aaya tuusha.

Uluceelo alondolola ico aishile ukwabula ukunjibukisha. Kanshi ilyo talafika ku mwandi, abalile aya ku mayanda ya baice bandi babili uko ailebutuka ku wakubalilapofye, afilwa ukwikala.

INE: Nga cinshi calenga ukuuke ukufuma ku mwaice wandi?

MAAMA: Awe mune, muno tauni naishilemo kale, nsangile ifintu fyalyaluka. Imikushishe ya baana yantinya. Ifwe teefyo twalekula ifi. Elyo aba nabo muleupa, kuti washa waponta mune, natiile kanjise ku moobe ulundepo ulwa kuyafikila ku mushi, mbwelelemo. Fwebene twalibelela ukwikala mu bumbuulu nga fintu mutweba mwe bekala muno.

INE: Nga finshi abaana bacitile?

MAAMA:  Aba baana mupaapa ku mansunshi (mabeya) pa kukula, mulebakusha caana-candi-caana-candi, teekuti njikale nabo ine. Mwana munonko nasanga balimwalula ishina, bamwita ukuti ‘Umupondo.’ Nshishibe nga lyalola mwi? Fwe bashakwetepo icikolwe impondo, nga ilyo ishina lyafuma kwi? Kuti wamonafye imibeele, nalimo mashina ya balupwa lwa bakashi.

INE:  Iyoo, maama, ‘Umupondo’ muntu wapulamo nga umunwe wa pakati. Ni munshololwa, ni Leesafye engamulungika. Emo balosha.

MAAMA:  Eyo, awe ciinefye ico walanda ca ciine. Pantu ulya mwana nga aafika pa ng’anda, esa naafookola ulubangula, nasheta imiti ikola, teeshiba nga abo alelanda nabo ebawishi nangu ni banyina. Kuti alifye icibebebe na meenso cee! Tali wa kwasuka, ninshi uwapoosapo alungwa. Buno buceele, peshile amabumba na mabumba pa ng’anda abanankwe abakumufwaya, bonse kuti balemonekafye abakutiinya. Kwati bantu bafuma mu nkondo ya baana-caalo.

INE:  Teebufi wabeepa maama. Uyu mweshi eko naali. Nasangile uyo wine mulumendo nabamusowa pa sukulu kuli bakafundisha. Batiile acita nga alipeepamo, ninshi bakafundisha mu kalasi tabacindame. Kuti uku balefunda, ena alebilikisha amashiwi ya musaalula. Nga bakafundisha banakashi, kuti alebilikisha amashiwi ya kubakumbwa, aya nsoni. Teekuti abamone nga banyina nakalya! Nga balandako ninshi basunka ishitima ukwabula ukufwala, lwanya! Tamona mukashana apita mupeepi ninshi uyo ailetelela. Kuti nga aingila leelo mu maseelu ya bakapokola, mailo nga afuma ninshi aleeleta imilandu imbi.

MAAMA:  Nomba cinshi calenga ulya mwana ukuba filya? Iwe wikala nabo kuno tauni, ufwile waishiba uko mwana munonko aleonaika. Teekuti umwana abe filya ifishalipo ifikolwe. Nga muupashi wa kwa naani wa mwimina bakaufumyemo?

INE:  Filya maama wacilandako! Umwana wa kulela nge lini. Ilyo alekula, talafisha ne myaka ikumi, nga alelanda na ukusaalula bantu, abafyashi kuulatambakofye, abati mulekeni mwaice. Nga alelanda ifyebo ifikulu fikulu, teewa kukaanya, beena ninshi baumfwa bwino ukuti alisalapuka, takwakabe wa ku mwingilila. Ine ukubeebako nati bane mulekalipila umwana, alekwatako umwakupeleela pa kulanda. Abati, mulekeni, efyo aaba. Kanshi nangu bakafundisha bamupaanika, bawishi kuuya na bafulwa nga nankoko uulecingilila umwana kuli pungwa. Bakafundisha ekulekamo abati kaifundileni mwebene. Eulya mwasanga.

MAAMA:  Yangu imipamba ubukulu! Bushe tabaishiba umwalola insoselo itiila, “Mutuka-mfumu, tatuka imo?” Teepaapa nomba nabo bene ni nkupilwa kumo. Kuti leelo nga atukako banyina, mailo ni bawishi. Icakuti pa ng’anda paaba nga pa malilo ya beena-kabanga, tapaba kucindama. Pali bufi fwe baapwa incito, kuti bakusapako utuboko, akamutwe no tumoolu. Natifye kamfumepo, bakasanga nansantaula nge nkoko ya looni, akambike na muli ka ‘ileenda ilepya,’ akashitishe amabu yandi.

INE:  Eco mwatiininefye nangu kwali na fimbi ifyo mwa mwene, maama?

MAAMA: Nga uushingatiina naani? Abo muleti banyina nabo balifuma pa musebo. Balipoosa ne nsoni. Wishibe ku numa ya ng’anda yabo kwaliba utu mutiila utumalogi, utuyanda twa beeni-bakaaya. Utu bakuulila ubunonshi bwa nsoni. Kuti waumfwa batuminafye abalume foni ati, “Kabuuleni umwana ku sukulu nshamoneke bwangu, naaya ku cilanga-mulilo.” Akalimbuusha akati babamwene baleya mu logi mu Room 18, akasuba akatande moono no mwina cipanda. Fyalipwa kanshi filya fyaliko kale uko twalefubila umwaume nga aceesha ubushiku kunse. Ino nshita takwaba abasendama kunse. Fyonse ficitwa akasuba, baabwela, ameenso paamo. Nalimo eficitwa fya Ee,Ayi (AI) mwe bene muletasha bati? Bushe eko ningekala kulya? Teefyo twaikeele mu tauni ifi, mwana-wesu.

INE:   Caabafye ku bantu mwatandala ne mikushishe ya baana, maama wesu. Bambi batuntulu elyo balakushafye bwino na abaana, tabakwata na ‘Abapondo.’

MAAMA:   Abaice boobe beena tabaishiba itauni. Nga caisa ku fyakulya, umukashi taishibapofye nangu kamo, nangu kwipika. Nga mwalya ifyaipikwa pa ng’anda ninshi muulume wipike. Inshita ishingi ifyo balya fya kushita ku mayanda ya fyakulya. Kuti wamona beshile nabasakatila ifibokoshi, muli ifya mafuta yeka-yeka, fwe tukote ulepapafye. Nomba kuti wamwenafye kufyo abaana bamo baatuukuka ifimibili, ilyo bambi baaleepuluka ngo mwando. Nga baleeya ku masukulu, balebapeela tulya muleti amacikisi (Jiggies) eo baisusha ifyola. Nga waipusha nyina ico abaana basanga mu fyakulya fya musango ulya, no mwine taishiba, abalongelafye fya cipaale. Akufyaleni, abakonaulafye! Ifwe twalifyele banyinenwe, na mwe baana mwalimoneka. Teifi nasanga kuno, amalabishi yeka-yeka! Awi mukwai, icaalo calisenama.

INE:   Awe walimwenesha we mukote wandi. Cawama waimwena. Nga nine nakushimikile nga watiile ndi wa mulomo no bumfukanya. Leka nje kukongwela ulwakuninina ku banandi. Wasanga ine nafika kale ku Twapya. Nshasungapo nangu ni koini.

MAAMA:  Endesha nkayeikalila ne mwine nalibelesha ukutenda kalembula. Ukusunsanya ifibishi ifya mu matuuka kwati ni cikubi teekuti nkwanishe. Ciine balandila ukuti, “Kafyalweni, tabatiila kapalaneni.” Umupondo ukufuma mwi fumo lyandi? Nakaanafye!

Ala bane ncili ndefwaya ulwakupeela maama, mwe baluse kuti mwangafwa. Mwalishiba ifya kunsanga.

ICHISHIBISHO: Amasukulu abalefwaya ukushita akatabo ka Isembe Talitwa, kuti mwalemba ifyo mulefwaya pa WWW.KUNDALONDA.COM Apaleti ‘Order Isembe Talitwa.’ Tukalanshanya ifyakumuletela.