Reflections on language, schools, culture, and the work that surrounds fiction in Cibemba.
Nakumana na Umwina-Lunga munandi, uluceelo ulwakuntika umume, kuno kwa Na-beene. Ku fyalo fya banensu, uko batwita ukuti tuli ‘Mitulatulafye- abalebeshi!'
Yangu maayo ee!, Umutende mu Cingeleshi cayanguka. Naumfwafye cilya nati mupitilile uko apunda:
“Hi, Kalimina-mbeba!”

Ilyo nshilayasuka, mu mutwe mwaba nga umwapita luwalala, imfula ishakwata nshita. Kamo kanjeba ukuti pakuti akwite ilyo ishina, afwile muukaaya. Ukwabula na ukutontonkanyapo libili, namwasuka nati:
“Mutende. Ni we naani?”
“I am Nshiku-mulye. Nice meeting you today! I have heard so much about you; I enjoy reading your articles, ‘Umo Twenda.’”
Na ine nomba naikatamo fitatu mu Cingeleshi cakwe. 1. Ishina lya Mwina-Lunga. 2. Apo alabelenga ifyo nemba mu ‘Umo Twenda,’ kuti alanda Iciunga. 3. Nga kuti alanda Iciunga, cinshi alelandila icitundu ca bambi-bambi kuli ne munyina?
Epa ku mwipusha nati:
“Bushe kuti mwalanda Iciunga nangu Icibemba?”
Mukwai pa kwasuka abala acebaceba, amone nga kuli abaletumfwa. Elyo andolekesha ayasuka nsoni-nsoni ukuti, “Both. Mukwai fyonse fibili kuti nalanda. Twafuma bonse ku Lunga. Ine ndi wa pa mushi pa Njikalafye, mwa Kalima Nkonde.” (Mukwai ishina lya mushi nacinja epali abakaaya bamwishiba).
“Kanshi ale tulande ica kwesu, ‘Ishinunshanya, ni mbwa,’” efyo namukoselesha.
Mukwai twaingila na mu lyashi. Twalandako pa kusebesha imintesa mu mikoma, pali kandolo wa Canga-canga, pa kuteeba ifibingu, intooto, ne milandu imbi iya ku mwesu. Awe cawama nganshi. Calenga twafuluka inkulilo, twafuluka amasasha, ne finyimba. Twalapeeleshanya na ma nambala ya mafooni na kuntu twikala.
Elyo namweba nati:
“Wamona mwaice wandi, ‘Ukwikala paale-paale, kwapusenye imishishi amashina.’ Kanshi nga twamonana, natulelandafye icitundu ca ku mwesu ukucila tulelanda ifilimi fya banensu icakuti tulefilwa ukulumbula bwino ifintu fimo ifya kutusekesha ifishabamo mu cilimi cabo.”
Cilya twalekana, ifipusho fyafulafulafye mu mutwe wandi. Cinshi Nshiku-mulye acilafwaila ukuti tulelanda Icingeleshi ilyo bonse tuli ba ku Masapa, ne Ciunga twalishiba? Bushe alomfwa insoni ukulanda icitundu cesu? Bushe amona ukuti Icingeleshi cilamwenesha umuntu ukusambilila no kusalapuka? Bushe ukulanda ica kwesu kula mumweneshamo kwati alishalila nangu alibulishapo fimo?
Canjibukisha na ku sukulu kumo uko natandele ukuya mu kuseesha akatabo kandi, ‘Isembe Talitwa,’ pa kuti bakafundisha bashitileko abasambi icitabo balingile ukulembamo amashindano mu myaka itatu iileisa. Mukwai natoolele umupamba ukumfwa uko kafundisha alondolwele ico mu masukulu yamo bashifundila Icibemba.
Namwipwishe ico amasukulu ayengi mushabelele bakafundisha ba Cibemba nangu cakuti ubuteeko bwena bwaishiba ukuti cilafundwa.
“Abeengi nangu basambilila ukufunda indimi sha cikaaya, nga bafika ku masukulu, balakaana ukusambilisha ishi ndimi. Balatiina ukusuulwa kuli bakafundisha banabo, ukumoneka nga abapanshi pali bambi abafunda ifisambililo fimbi.”
“Mulandunshi bamwena ifi?” Efyo naipusha.
“Efyo cabafye! Nangu ni kulya kwine ku sukulu uko basambilisha bakafundisha, abafundwa ukusambilisha ndimi sha cikaaya balamonwa aba panshi. Kanshi nangu bapwisha bwino amasambililo yabo, nga babatuma mu masukulu, balesa mu kwalula ifya kufunda, batendeka ukufunda nalimo Icingeleshi ne fisambililo fimbi. Elyo na abaana nabo balamona kwati ukusambilila ululimi lwa cikaaya kuushalila.” Efyo kafundisha ayasuka.
Yangu bane imipamba ubukulu ee! Bushe ukusambilisha nangu ukusambilila ululimi lwa muntu ulwacifyalilwa ecingamulenga ukumoneka uwa panshi? Kanshi nga efyo umuntu engatontonkanya, nga intambi ne fishilano kuti bafimona shani? Kanshi amaano ya cifyalilwa (wisdom) bakakwata shani?
Nomba linganyeni ku fyo bakalapashi ba masambililo kabili abafwaya ukuti amasambililo yalenge abantu ukutumpuluka ba UN na ba UNESCO balandapo pa ndimi, maka-maka ukubelenga indimi sha cifyalilwa. Ndeyambula mu lulimi lwabo ulwa Cingeleshi muyumfwile. Intanshi bayambulafye ifyo ba United Nations baimika mu lupapulo lwa nsambu sha muntu ulwa mu fyalo fyonse pano isonde.
UNIVERSAL DECLARATION OF HUMAN RIGHTS -1948
ARTICLE 2 – “Everyone is entitled to all rights and freedoms set forth in this declaration without distinction of any kind such as…language.” Emukutila umuntu onse aliba ne nsambu sha kubomfya ululimi lwa cifyalilwa ifyo akwata insambu shonse shimbi.
ARTICLE 4 – “Persons belonging to minorities should have adequate opportunities to ‘Learn their mother tongue or to have instruction in their mother tongue ’, and that measures should be taken ‘in order to encourage knowledge of the…language and culture of the minorities'.” Abati nangu wafuma ku mutundu uwa bantu fye aba mpendwa, ufwile ukusambilishiwa ululimi lwa ku mwenu nangu fye ukufundwa fimbi ukubomfya lulimi lwa cikaaya.
1989 ILO CONVENTION 169
ARTICLE 28 – “Children belonging to the peoples concerned, wherever practicable, be taught to read and write in their own indigenous or the language most commonly used by the group to which they belong” and that “Adequate measures be taken to ensure that these peoples have the opportunity to obtain fluency in the national language or in one of the official languages.” Abati abaana bafwile ukubasambilisha ululimi lwa cifyalilwa nangu ulwaishibikwa kuntu bafyalilwa elyo mwabasambilishishapo ne ndimi icaalo cenu conse cibomfya.
Aba ba UNESCO abaishibe amasambililo ilyo tushilashibuka nga kuti baishiba ubucindami bwa ndimi sha cifyalilwa, nga masambililonshi ayesu ileelo yengalenga umo ukumfwila insoni nangu ukuyumfwa uwa panshi kuli bambi pa lulimi lwa cikaaya?
Ala bane umo mpitana ine, mwaba utuuntu.
Kandelimafye kalundwe!

Featured title
Isembe Talitwa
A Cibemba thriller for ages 13 and above, approved and recommended for teaching and learning Literature in Cibemba in Zambian schools.
Continue reading