UMO TWENDA - UKWISHIBA ABEENA-LUNGA 1

Lunga cipilibulafye ukuti incende ya bulunshi, ukwa kulungila inama.

Abantu abaikala ku Lunga betwa ukuti Abaunga.

Bamo batiila abaikala kuli iyi ncende ni balya beta ukuti Batwa. Awe mukwai. Nangu ca kuti uyu mutundu nao balasangwa abanoono, abeengi saana abaikala pa fishi fya Lunga ba Unga tee Batwa iyoo. Abatwa nabo mutundu umbi.

Muli ishi mbali shili na ukukonkana, tukamwebako tunoono uto mufwile ukwishiba pa bantu abekala ku Lunga, imikalile elyo ne milimo.

Nalimo kuti mwamona twabomfya ululimi lwa Ciunga mumo-mumo, mwisakamikwa pantu amashiwi yonse yalebomfiwa muno nayalondololwa mu kati.

UKWABEELA LUNGA

Lunga yabeela ku kabanga ka beemba mukalamba uwaishibikwa saana, Bangweulu. Ishiwi, “Bangweulu,” lipilibulafye ukuti uko umuulu wa kumanina na meenshi.

Nga muli ku milundu elyo mwalolesha pali uyu bemba, kuti mwamona kwati umuulu nawikatana na beemba ku mpela ya uko, maka-maka nga mulelolesha ukucilinganya pali beemba. Lelo, teefyo caba nakalya!

Uyu beemba ashingulukwa ne fishi na amasapa icakuti ishi ncende pa mulandu wa kuba mu meenshi, shonse bashiita ukuti "Bangweulu Wetlands” mu Cingeleshi, emukutiila icifulo ca Bangweulu icaboomba.

Lunga yashingulukwa na ma Boma ayeengi: Samfya, Chilubi, Mpika, Lavushi Manda elyo na Serenje. Lunga yaba pa kati, ukusenda ubukulu bwa ncende ya meenshi mupepi na 5,000km².

Ni pano epo umumana ukalamba Chambeshi upoosa ameenshi ayaya mu kwitila mu mumana umbi uukalamba Luapula. Imimana na imbi iikalamba pamo nga Lumbatwa, Lulimala na Lukulu nayo ileeta ameenshi pano.

Elyo kabili iyi ncende yashingulukwa na ba beemba banoono bambi abeengi. Kanshi teekuti mupape ico kwabela imisango ye sabi iingi.

Ni ku Lunga kusangwa mupepi na ma peresenti 30 aye sabi ilyo balya mu Zambia yonse. Kwaba imisango ye sabi lyapusana ukucila pa amakumi cinekonsekonse 80, lelo ilyo bashitisha mu makwebo misangofye mupepi na amakumi yatatu 30 epela. Abeena-Lunga baatendeke ukutwala isabi ku mikoti akale saana muli ba 1924.

Kwaliba abekashi abeengi abalefika impendwa mupepi na 55,000 mu fishi fyonse. Abaunga baikala pa fishi ifyapalamana, ukutalukanafye pa kati ka 40km ukufika kuli 60km ukufuma mu cishi ca mfumu imo ukufika ku caalo ca mfumu imbi. Kanshi kuti mwafika mu cishi ca mfumu imbi ukwendafye pa meenshi mu minyangala ukukanacila amaawala mutanda na ubwato. Ifishi fyalishingulukwa ne milonga, amasapa ne mimana.

Mu milonga imo mwaliba amatenga atemwa ‘Inshilu,’ ekutiila apo ameenshi yashika saana kabili epatemwa ukwikala ifibokolo pamo nga ing’wena ne mfubu.

Mu masapa ayengi, ameenshi tayaleepa sana ukuya pa nshi kabili mulamena ne misango ya fyani iyapusana. Mwi sapa kuti mwaba amayungi, amashinge, intindi, amacinda, iminungwe, icani icingi ico beeta ukuti amafu, elyo mumo mumo na amatete.

Kuti mwasangako ne 'Fipuma,' e kuti utumilundu apa kutushisha nangu ukupasukila (ukwikala icimbusu.) Limo-limo nga tapali aka mulundu ngefi, bamo balayafwilisha mu meenshi mulya mwiine, icalenga bambi ukulaita Abaunga kutumfya-kutumfya ukuti ba“Tubulu.”

Teelyonse ifi ficitika mukwai, kanofye nga cayafya, cakanga amate ukumina, filya fiine ciba na ku benda mu mpanga ku milundu, kuti mwamonafye akubila, kwati aingila panshi, epela umulimo wapwa, uyo aleeya! Na kuba mukwai ilelo na mukalale bonse ni ba'Tubulu,' kabili ifimbusu fyonse fibomfya ameenshi!

Nga muleya ku fishi na ubwato, limbi kuti mwapita pa mitanda ya balondo apo mwingatushako, na ukuliila umwikulo. Nalimo kuti caba ca kulya ca kasuba. Ilingi line nga mulekabila umunani wa kutobela, mwikasakamikwa nakalya, limo, kuti bamupeelafye ukwabula ukushita, ico beeta ukuti “Ukulesha.” Efyo Abaunga basambilishiwa ukwafwa abantu nangu tababeshibe.

Natutale tupelele apa peene. Tukakonkanyapo mu Lubali 2.